اجتماعى محدود سازد . يكى از مثلهاى بسيار جالبى كه پيامبر درباره زيانهاى آزادى شخصى به آزادى عمومى زده ، اين است : « جمعى سوار كشتى شدند و هر كدام در جاى خود نشستند . يكى از آنها با تيشه‌اى مشغول سوراخ كردن كشتى شد . پرسيدند : چه مىكنى ؟ گفت : جاى خودم است ، هركارى كه دلم بخواهد در اينجا انجام مىدهم . اگر دستش را بگيرند ، همگى نجات مىيابند و گرنه ، همگى هلاك مىشوند . » اين همان آزادى است كه مورد توّجه دقيق على ( ع ) است . او اين آزادى را به نحوى كه به سود انسانيّت و عارى از هر نقصى باشد ، پذيرفت و در راه آن كوشيد و روش شخصى و دستور عمومى خود را بر آن پايه‌گذارى كرد . گمان نمىكنم خواننده بعد از آنكه بيش از هزار صفحه درباره اين مطلب در اين كتاب مطالعه كرده ، احتياج به توضيح بيشتر داشته باشد . به‌طور خلاصه بگوييم : « فرزند ابوطالب ، نمونهء زندهء عالىترين مفاهيم آزادى است . روش او نشان مىدهد كه مردم در آنچه مىگويند و مىكنند ، آزادند ، مشروط بر اينكه به آزادى عمومى لطمه نزنند . على ( ع ) آزادى را به مثابه يكى از ارزشهاى اساسى انسان ، درك مىكرد . اين احساس ، از وراى رفتار و گفتارش آشكار است . بدين‌گونه ، على ( ع ) به‌طور شايسته ، نمونهء شخصيت عربى آزاد است . يكى از صفات اخلاقى عرب ، مساوات طلبى است . عرب دوست نمىدارد كه ديگرى به ناحق ، برترى يابد ؛ اين خوى را هم از زندگى بيابانى - كه سراسر صاف و هموار است ياد گرفته است . در مسلك عرب ، هر چه به عقيده‌اش صحيح است ، با سادگى و بدون پيرايه ، بايد آشكار شود ، و هيچ چيز پنهان و پوشيده نماند ، چنان كه بيابان هم